
Yaprakhisar Köyü’nün Yerel Konuşma Şivesi
Yaprakhisar Köyü’nün yerel konuşma şivesi, Orta Anadolu’nun kadim dil mirasını günümüze taşıyan önemli bir kültürel unsurdur. Aksaray’ın Güzelyurt ilçesine bağlı olan köyümüzde kullanılan şive; Türkçenin Oğuz lehçesi temelli yapısını, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinden izler taşıyan kelimelerle zenginleştirir.
Köy şivesinde sözcükler çoğu zaman kısaltılır, yumuşatılır ya da ses değişimine uğrar. “G” harfinin “ğ” veya “h” benzeri telaffuz edilmesi, bazı kelimelerde “k” harfinin düşmesi ya da sertleşmesi, Yaprakhisar ağzının en belirgin özelliklerindendir. Bu durum konuşmaya kendine özgü bir ritim ve samimiyet kazandırır.
Yerel şive yalnızca kelimelerden ibaret değildir; duygu, mizah ve günlük yaşam pratiklerini de içinde barındırır. Sevgi, sitem, şaşkınlık ya da kızgınlık gibi duygular; kısa, vurucu ve çoğu zaman kalıplaşmış ifadelerle aktarılır. Bu yönüyle Yaprakhisar şivesi, köy halkının sosyal ilişkilerini ve karakter yapısını yansıtan canlı bir iletişim biçimidir.
Günlük hayatta kullanılan birçok kelime; tarım, hayvancılık, ev yaşamı ve komşuluk kültürüyle doğrudan ilişkilidir. Bazı kelimeler günümüz Türkçesinde artık kullanılmasa da köyde hâlâ canlılığını korumaktadır. Bu durum, Yaprakhisar Köyü’nü sözlü kültür açısından değerli kılan unsurlardan biridir.
Teknoloji ve şehirleşmenin etkisiyle yerel şive kullanımı giderek azalsa da, özellikle yaşlı kuşak tarafından yaşatılmaya devam etmektedir. Bu nedenle köyün yerel konuşma dili, sadece bir iletişim aracı değil; geçmişle bugün arasında kurulan kültürel bir köprü niteliği taşır.
Yaprakhisar Köyü’nün yerel şivesi; köyün tarihini, insanını ve yaşam tarzını anlamak isteyenler için önemli bir sözlü mirastır ve korunması gereken kültürel değerler arasında yer almaktadır.
| Şive | Anlamı |
|---|---|
| abov | şaşma |
| açik bazar | Pazartesi |
| ağpakla | kuru fasulye |
| anneeeoooovvv!! | Şaşırma ünlemi |
| asbap | camasir |
| aspap | giysi |
| aşortmen | Eşofman |
| Ayhan bi caara virele | tercümesi yok bunun |
| Bek fiyetli | Çok pahalı |
| bibi | hala |
| bıldır | geçen yıl |
| bocut | su testisi |
| böcük | böcek |
| Böğrüne depiğinen girmek | Bir kişinin yan tarafına tekme atmak |
| care | sigara |
| cara | sigara (ilk ”a” uzun söylenir) |
| carı | çabuk |
| cullukh | hindi |
| çencere | tencere |
| çetik | havalı ayakkabı, terlik |
| çömçe | kepçe |
| çörten | su oluğu |
| dal | sırt-omuz bölgesi |
| devrambel,devramber | ay çiçeği |
| Di baam | Söyle bakalım |
| Dinama | su dinamosu |
| diynanan | deynek ile |
| dimi | kadın şalvarı, avratların giydiği fistan |
| dotdiri | şalvar |
| dölek dur | efendi ol |
| dörtmek | sürmek |
| dulda | korunaklı |
| duralebi | dur hele bi |
| ebe | nine |
| ellam | sanırım, heralde |
| emi | tembih |
| entare | etek |
| essah mı? | gerçekten mi? |
| eyov | seslenmek için kullanılır |
| firek | domates |
| firik (kibarcası ferik) | ikinci avrat (hanım,eş) |
| gakh | kalk |
| gadalarını alırım | açıklama yok |
| gapalı bazar | Pazar günü |
| gaçıl | kenara çekil |
| gaşşıgh | Kaşık |
| gebeş | şişman |
| geleleee | gelirmisin |
| gıda alamiyrım | verim alamıyorum |
| gırmızı | domates |
| godagel | işini bırak gel |
| gonussaaaaneee | konusurmusun |
| gödek | anasız babasız |
| gömçürmek | göçürmek |
| göö | mavi veya mor |
| güvarcin,güvencir | güvercin |
| Hakget? | Hakikaten mi? |
| hedik | kaynamış buğday |
| heye | evet |
| heyela | evet doğru |
| hıyar | salatalık |
| hincik,hinci | şimdi |
| hışır | naylon torba |
| homughmak | surat asmak |
| hömermek | kızmak |
| Höörmek | İşgörmek |
| ibik | gaga |
| ikis | x |
| ileeeen | legen,kova |
| ileençe | leğen |
| İleonarşi , ilaşi | Ele güne karşı |
| ilahna | lahana |
| ilmek | düğüm, bağ |
| ipiii | epey |
| iyerf | herif |
| işlik | gömlek |
| kaçıl | çekil |
| Kakışmak | kavga etmek |
| keneflik | tuvalet |
| kerme | tezek |
| kiyat | kağıt |
| kiri | eşek yavrusu |
| kölke | gölge |
| könbe,kombe | tepside yapılan tatlı çörek |
| Kötelemek | itmek, vurmak |
| kulakçalık | kulaklık |
| kümpür | patates |
| lavgar | çok konuşan, çenesiz |
| mayış | maaş |
| miltan | gömlek |
| Motur | traktör |
| mücümlü | lüzumlu |
| mücümsüz | lüzumsuz |
| neyim | falan |
| nörüyon | ne yapıyon |
| nörüyon irkeem | nasılsın |
| O deal ellaam | O değil galiba |
| olçum | çok bilmiş |
| ödek | korkak |
| öösür | öksür |
| pahla | fasulye |
| patadan | Pat diye |
| pavkırmak | alevlenmek |
| peşgir | havlu |
| pürçüklü | havuç |
| saftrik | şaşkın |
| savuşturmak | yolcu etmek |
| seklem | çuval |
| siracali | hastalikli |
| şarradana | suyun çok aktığını belirtir |
| şorda | uzakta bir yer |
| tiyerlik | bere |
| tınaz | sürülmüş saman |
| toklu | 1 yaşındaki koyun |
| Tosmalamak | Çok yemek yiyince rahatsız olmak |
| valla di | Vallahi de |
| velesbit | bisiklet |
| veledizne | çakal |
| vızzıghlamak | Boş boş konuşmak |
| yadeyse | yoksa |
| yinge | yenge |
| yumuş | hizmet |
| zerdeli | kaysı |
| zembelek | kapı tokmağı |
| zıymak | kaçmak, uzaklaşmak |
| zıbarmak | yatmak |
| zoba | soba |
| zobu | iri yarı |
| zumzuuunan | yumruk ile |
| Güllü & Fatma Bacı (Köyün Şivesi) | Tercümesi |
| Güllü bacı, n’apıyon, nassın? Niyniyon? Eyi misin? | Güllü bacı, ne yapıyorsun, nasılsın? İyi misin? |
| Eyim, eyim.. Zabâleyn n’öriyon? Uyku semesi ne yannı bööle? | İyiyim, iyiyim.. Sabah sabah ne yapıyorsun? Uykulu uykulu ne tarafa gidiyorsun? |
| N’örek, susanın altındaki harıma gidiyom. | Ne yapayım, asfaltın altındaki bahçeye gidiyorum. |
| Hakkatten mi? Domatis sitilleri dikecem. | Hakikaten mi? Domates fideleri dikeceğim. |
| Ötüün gomşudan öndüç aldım. Gısmır gomşundan mı gıı? | Geçen gün komşudan ödünç aldım. Cimri komşundan mı kız? |
| İlâşı, git allâsen, ööle diyip malamat itme beni! | Ele güne karşı yapma, Allah aşkına, öyle deyip beni rezil etme! |
| Abarıı! Gaç guşâne mat çıktı? İki güccük guşâne. | Amanın! Kaç tencere salça çıktı? İki küçük tencere. |
| Gideceesen ığranma, gımraş, carı git! | Gideceksen sallanma, kımılda, çabuk git! |
| Gendine mukaat ol e mi? Gadan’alıym öğsedim seni. | Kendine dikkat et olur mu? Kurban olduğum, özledim seni. |
| (Sokurdanarak): Hem avara idiyo, hem de carı git diyor! | (Homurdanarak): Hem beni oyalıyor, hem de çabuk git diyor! |
